Op de site ‘Eén tegen eenzaamheid’ wordt deze definitie gebruikt: “Eenzaamheid is je niet verbonden voelen. Je ervaart een gemis aan een hechte, emotionele band met anderen. Of je hebt minder contact met andere mensen dan je wenst.”

Op kinderen is deze definitie ook toepasbaar. Al zal een kind zelf het meestal concreter vertalen in termen als ‘ik heb niemand om mee te spelen’.

Eenzaamheid en alleen zijn is niet hetzelfde. Als iemand alleen is, kun je dat zien. Alleen zijn is een situatie die zowel positief als negatief kan zijn. Eenzaamheid kun je niet (of moeilijk) zien. Het is een gevoel. Je hoeft je niet eenzaam te voelen als je alleen bent. En je kunt je soms juist erg eenzaam voelen terwijl je omringd bent door anderen.

Bij eenzaamheid mis je iets in je sociale relaties, en dat kan van persoon tot persoon erg verschillen. Een kind kan zich bijvoorbeeld eenzaam voelen doordat het geen of minder speelkameraadjes of vriendjes heeft dan het graag zou willen. Maar het kan ook zijn dat kinderen wel veel vriendjes hebben, maar juist een beste vriend(in) missen - iemand met wie ze alles kunnen delen en die hen echt begrijpt. Eenzaamheid kan ook voortkomen uit een moeilijke thuissituatie.

Gevoelens van eenzaamheid horen bij het leven, ook voor kinderen. Als je je eenzaam voelt, is dat een signaal dat je iets mist, vergelijkbaar met honger of dorst. Het kan je stimuleren om in actie te komen. Bijvoorbeeld door actief op zoek te gaan naar nieuwe vrienden of meer diepgang in bestaande vriendschappen.

Wanneer gevoelens van eenzaamheid lang duren en al het andere in het leven overschaduwen, is er wel een probleem. Dan is het belangrijk om er met iemand over te praten en te proberen samen een oplossing te bedenken. Langdurige, ernstige eenzaamheid tast het geluksgevoel aan en kan zorgen voor mentale en fysieke problemen. Daarom is het belangrijk op tijd in te grijpen.

Eenzaamheid kun je lang niet altijd direct zien. Wel kun je letten op een aantal signalen. Een kind trekt zich bijvoorbeeld terug, is prikkelbaar, laat claimgedrag zien, heeft een verminderde eetlust of veel buikpijn. Zie ook deze signaleringskaart. Vraag door als je veranderingen opmerkt bij een leerling. Volg daarin het tempo van het kind.

In een onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut en de Universiteit Utrecht, in opdracht van Kinderpostzegels, geven kinderen zelf een aantal oorzaken aan voor gevoelens van eenzaamheid. Het vaakst noemen zij: gepest of buitengesloten worden, onder druk staan op school, niemand in je omgeving hebben die jou onvoorwaardelijk steunt.

Soms kunnen ingrijpende gebeurtenissen ook de oorzaak zijn van gevoelens van eenzaamheid. Denk aan een scheiding, verhuizing of de overgang naar de middelbare school. Ook blije gebeurtenissen, zoals het krijgen van een broertje of zusje, kunnen van invloed zijn.

Wees extra alert op signalen van eenzaamheid als je weet dat een of meerdere van deze oorzaken spelen in het leven van een kind.

Veel mensen en ook kinderen schamen zich voor gevoelens van eenzaamheid en denken dat het aan hen ligt. Maak het onderwerp bespreekbaar en ga het niet uit de weg. Normaliseer het gevoel, maar bagatelliseer het probleem niet.

Erken áltijd het gevoel van het kind, juist als je ziet dat hij of zij het moeilijk heeft. Leg uit dat eenzaamheid een normaal menselijk gevoel is dat iedereen wel eens ervaart. Maar dat het erg naar is om je zo te voelen en dat het daarom goed is om erover te praten. Het kan kinderen helpen dat hun leerkracht zonder oordeel luistert en dat zij weten dat zij bij hem of haar terecht kunnen. Probeer te ontdekken welke behoefte het kind heeft.

Soms is alleen luisteren voldoende. Vat samen wat het kind heeft verteld, geef erkenning en complimenteer het kind met dat het naar je is toegekomen. Wees empathisch, toon begrip en volg in het gesprek het tempo van het kind. Wees alert op de vraag achter de vraag. Kinderen hebben niet altijd de woorden voor wat ze voelen. Door goed te luisteren en er te zijn, help je hen vaak zelf met het vinden van woorden.

De nadruk ligt hier op het woord 'samen'. Bespreek met het kind waar het behoefte aan heeft. Vraag bijvoorbeeld: wat zou jou kunnen helpen je minder alleen te voelen? Of: wat heeft eerder geholpen toen je je eenzaam voelde? Bied indien gewenst aan om samen stappen te zetten. Zoals een gesprek op school organiseren of een activiteit plannen. Stimuleer verbinding met anderen. 

Werk actief aan de sociale veiligheid in de klas. Dat zit in relatief eenvoudige dingen waar je als leerkracht goed op kunt sturen: laat iedereen aan het woord, vorm als leraar zelf groepjes en varieer daar vaak in (vriendschappen ontstaan door samenwerking), verwelkom iedereen bij binnenkomst in de klas, stel samen sociale regels op, enzovoort.

Als je goed inzicht hebt in de sociale dynamiek in de klas, zie je ook beter wie misschien extra aandacht nodig heeft. Maak bijvoorbeeld een overzicht van alle sociale relaties van kinderen in jouw groep.

Als de eenzaamheid langer aanhoudt (dus als je over langere tijd geen verbetering ziet), gepaard gaat met somberheid en/of er spelen andere problemen, dan kan professionele hulp nodig zijn. Denk aan de intern begeleider op jullie school, een schoolmaatschappelijk werker, een (jeugd)arts en/of POH GGZ jeugd.

• Meer informatie over eenzaamheid via Join-Us
• Kinderen kunnen altijd bellen of chatten met De Kindertelefoon: 0800-0432 of kindertelefoon.nl.
• Voor volwassenen en onderwijsprofessionals heeft De Kindertelefoon samen met Kinderpostzegels o.a. de korte masterclass ‘Praten lucht op!’ ontwikkeld.
• Voor ouders is er De Oudertelefoon: 085 130 4658 of oudertelefoon.nl
• Wil jij op jouw school aan de slag met veerkracht? Of kan een van jouw leerlingen door persoonlijke omstandigheden wel wat extra veerkracht gebruiken? Kijk dan op deze pagina van Kinderpostzegels.